Reviews

Reviews

Reviews by Victoria Emily Jones in Art & Theology

over het Handboek voor Kunst in de Kerk in 2015

TV interview in het programma Café Tinto

een leuk oud interview uit het jaar 2007

een interview met Evert Jan (en Anikó)

over passie

Interview in blad VUUR

door emeritus hoogleraar Esthetica Wessel Stoker

Recensie over het Handboek voor Kunst in de Kerk

Kruisweg in Amsterdam

Over een expert rondleiding Stations of the Cross Amsterdam

Kruisweg door Amsterdam in veertien kunstwerken

Veertien kunstwerken vormen een moderne kruisweg door Amsterdam. ‘Kan de wereld mij wat schelen? Daar geeft de kruisdood antwoord op en die vraag roepen de kunstwerken nu bij ons op.’

Amsterdam

Ratelende rolkoffers, schreeuwerige Nutella-winkels en een penetrante wietlucht; het centrum van Amsterdam lijkt uitermate ongeschikt voor een meditatieve wandeling. Toch kan er juist in de hoofdstad deze veertigdagentijd voor Pasen een contemplatieve route gelopen worden langs kunstwerken die de veertien staties van Jezus’ kruisweg verbeelden.

In rooms-katholieke kerken zijn die veertien momenten – vanaf Jezus’ veroordeling tot de graflegging – vaak te zien op evenzoveel klassieke schilderijen. De kruisweg in Amsterdam is minder traditioneel en herkenbaar. De vijftien moderne kunstwerken van Art Stations of the Cross (zie kader) willen de bezoeker naast Jezus’ lijdensweg ook laten bezinnen op het lijden en onrecht in de wereld.

‘Statie één, de eerste stap’ heeft iemand geschreven in het gastenboek van de Nicolaasbasiliek, schuin tegenover het Centraal Station. De geschilderde klassieke staties aan de muren springen direct in het oog. Links voorin staat de moderne statie recht onder het Maria-altaar en de eerste statie aan de muur: Jezus wordt ter dood veroordeeld. ‘Madonna del Mare Nostrum’ heet het portret van Hansa Versteeg dat pas van dichtbij van een foto te onderscheiden is. Een jonge moeder met een kind op haar heup kijkt de toeschouwers recht aan, of kijkt ze over je heen? Moeder en kind zijn omhuld met een nooddeken van goudfolie, maar ze zien er niet hulpeloos uit. ‘Wat vind je van haar?’ Anikó Ouweneel, een van de twee curatoren van Art Stations of the Cross, komt door de kerk aanlopen. Ouweneel deelt al snel wat ze zelf ziet. De gevluchte moeder is niet hulpeloos, ze is zelfs waardig, net zoals het kind op haar arm. Beiden kijken de toeschouwer aan: veroordelen jullie ons?
sereen

Op de statige Keizersgracht belandt de pelgrim in een kleine lichte ruimte van de Syrisch-orthodoxe kerk. De vloer en wanden zijn bekleed met quotes van vluchtelingen geschreven in het lettertype codex, het bekende lettertype van eeuwenoude teksten die het bewaren waard zijn. De Turkse kunstenares Güler Ates verzamelde de uitspraken uit de vele interviews die ze maandenlang hield. Ondanks de wanhoop die erin doorklinkt, voelt de ruimte sereen. Komt het door de lichtinval van het grote raam, de afwezigheid van de pracht en praal in de nabijgelegen Syrisch-orthodoxe kerk? Of door de drie foto’s die door de ruimte hangen van een gesluierde vrouw voor een christelijk altaar? Deze foto’s lijken troost te bieden aan de woorden eromheen.

Deze kruisweg lopen is een contemplatieve tocht. ‘Contemplatie is je naar binnen richten, je op God richten. En dan weer naar buiten’, zegt Ouweneel. Daarvoor leent de hoofdstad zich juist goed. De prachtige locaties, veelal religieus en soms seculier – zoals het Amsterdam Museum – laten je vergeten dat je in Amsterdam bent. De route doet beseffen hoe rijk deze stad is met al haar prachtige kerken. Een stap naar buiten en de realiteit slaat weer in het gezicht. Dat komt hard aan in de rosse buurt, de plek waar de laatste vier staties en de vijftiende, de opstanding, dicht bij elkaar te zien zijn.
boten

De Waalse kerk doet dorps aan met het pleintje voor de deur. Binnen hangt statie elf: Jezus wordt aan het kruis genageld. Door de lichte kerk zweven vijf verlichte boten, gemaakt van onder andere houten takken, kaasdoek en dierenhuiden. Op de romp van de boten zijn flarden van wetenschappelijke formules te lezen over onder andere de verzuring van water en smeltende ijskappen. Na Jezus kruisigen we nu de aarde, lijkt de Canadese Erica Grimm te willen zeggen met haar installatie Salt Water Skin Boats. Is het niet frustrerend als een pelgrim niet alle verwijzingen in een kunstwerk opmerkt?

Van de Waalse kerk loopt de tocht naar het nabijgelegen kleine kapelletje van de oecumenische leefgemeenschap Oudezijds 100, pal naast de bekendste erotische tent ter wereld. De kapel is een kleine stilte-oase met alleen het geluid van water dat zachtjes klettert in het doopbassin. In haar langwerpige kunstwerk ‘Ontferming’ heeft Anjet van Linge veertien keer het woord ‘eleison’ gekerft. Recht onder elkaar staan de woorden, met tussen het derde en vierde woord een keer ‘Kyrie’ (Heer). Het rechte paneel is een kruis. De locatie, de statie (nummer twaalf, Jezus sterft aan het kruis) en het kunstwerk versterken elkaar.

Weer buiten, in het steegje tussen de Oudezijds Achterburgwal en de Ou­dezijds Voorburgwal, vertelt Ouweneel over statie dertien: Jezus wordt van het kruis afgenomen, verbeeld door het kunstwerk ‘The Last Days’ van de Nederlandse Jan Tregot. ‘Je wilt weg als je dat kunstwerk ziet’, vertelt Ouweneel. ‘Echt, omdraaien en wegwezen.’ Ze heeft gelijk. Tregot heeft een afgedankt Jezusbeeldje zorgvuldig opnieuw geschilderd en toegetakeld. Een afgerukte hand hangt nog aan het houten kruis. Jezus ligt onthoofd voor het kruis. Weerzinwekkend. Museum Ons’ Lieve Heer op Solder helpt de weglopende bezoeker. Recht tegenover de eenzame Jezus is een houten piëta te bekijken, een houten beeldje van een treurende Maria met Jezus in haar armen. Een rode streep op de grond die naar geel verandert, verbindt de twee kunstwerken.

De kruisweg eindigt een paar meter verderop. Statie veertien ‘Jezus wordt in het graf gelegd’ en vijftien ‘de opstanding’ zijn te zien in de Oude Kerk. De organisatoren van Art Stations of the Cross hoefden hiervoor niets naar Amsterdam te halen. Het kunstwerk was er al. De Oude Kerk kocht vorig jaar een rood raam van de Italiaan Giorgio Andreotta Calò, dat in de kleine grafkapel van de Oude Kerk is geplaatst. Voor de Beeldenstorm stond hier een sculptuur van de graflegging. Nu is er alleen nog een baldakijn te zien, met daaronder de opvallend lege plek.

Na Pasen worden de moderne kunstwerken allemaal weer uit Amsterdam verscheept naar de eigenaren, maar het bloedrode raam, het licht op de opstanding, dat blijft.

***

Art Stations of the Cross is een kunstproject dat in de veertigdagentijd aanzet tot reflectie over actuele vormen van onrecht. Veertien (plus één) kunstwerken verbeelden de veertien staties van Jezus’ kruisweg. Zeven Nederlandse en zeven buitenlandse, christelijke en niet-gelovige kunstenaars werkten mee aan het project. Dit jaar is in Amsterdam de vierde editie te bekijken, na Londen (2016), Washington (2017) en New York (2018). Een impressie van alle kunstwerken die in Amsterdam te zien zijn, is te vinden op artstations.org. Voor wie meer wil lezen, schrijven Ouweneel en mede-curator Marleen Hengelaar op de website artway.eu van Hengelaar beeldmeditaties bij de kunstwerken.

***

Dit artikel verscheen eerder in het Nederlands Dagblad op 25 maart 2019.

***

Afbeeldingen door Martin Waalboer

Interview in het Nederlands Dagblad door Ilona de Lange

Op woensdag 6 maart 2019 schreef Edo Dijksterhuis over de moderne kruiswegstatie voor Het Parool:
‘Moderne werken roepen op tot inkeer bij oude thema’s — Om bij stil te staan: lijden van deze tijd’

Recensie van Art Stations of the Cross door Edo Dijksterhuis voor Het Parool

afbeelding hiernaast: Lynn Aldrich, ‘Ocean Eden’. © DENK Gallery, Los Angeles

Een kunstroute langs veertien staties van de kruisweg
in dagblad Trouw Religie en Filosofie
4 maart 2019 door Laura Molenaar

De tentoonstelling ‘Stations of the Cross’ neemt de bezoeker mee op pelgrimstocht door Amsterdam. Langs hedendaagse kunst, die de eeuwenoude vastentraditie in nieuwe vormen toont.

Naast de Oude Kerk in Amsterdam kijkt een prostituee achter glas verveeld op haar telefoon. Langs de rode lichten wandelt een groep toeristen naar de kerk. Ook binnen, in de Heilig grafkapel, schijnt rood licht. Hier is de kleur echter onderdeel van een kunstwerk. De kapel vormt het sluitstuk van de tentoonstelling ‘Stations of the Cross’, die verspreid over dertien locaties in Amsterdam te zien is.

Woensdag opent de tentoonstelling, tegelijk met het begin van de christelijke vastentijd, de veertig dagen tot aan Pasen, die ook wel de lijdenstijd wordt genoemd. De naam ‘Stations of the Cross’ refereert aan de rooms-katholieke traditie om op Goede Vrijdag, de laatste vrijdag van de vastenperiode, langs veertien ‘kruiswegstaties’ te lopen. Dat zijn schilderijen of beeldhouwwerken die gebeurtenissen rondom Christus’ veroordeling, kruisiging en graflegging uitbeelden.

“Voor bezoekers moet het lopen langs de kunstwerken voelen als een pelgrimstocht”, zegt Klaas Holwerda, programmacoördinator van de tentoonstelling. Door het wandelen kom je tot bezinning, zegt hij, net zoals vastende gelovigen dat doen. De kunstwerken nodigen uit tot reflectie op lijden, niet alleen dat van Jezus maar ook hedendaags lijden, zoals dat van uitbuiting in de prostitutie of de ontberingen van vluchtelingen.

Eerder werd de tentoonstelling georganiseerd in Washington, Londen en New York. “We geven er hier onze eigen vorm aan, met een eigen selectie van kunstwerken en een eigen thema”, zegt Holwerda. Dat thema is ‘troubled waters’, en verwijst naar de ambigue relatie die de stad Amsterdam heeft met water. “Niet alleen de grachten zijn typisch Amsterdams, ook de hoge herenhuizen, gebouwd met de rijkdom die we hebben verworven met handel en slavernij.”
Giorgio Andreotta Calò zorgt met ‘Anastasis’ voor rood licht in de Heilig grafkapel van de Oude Kerk. © Maarten Nauw

Dubbelzinnig

De installatie van Erica Grimm in de Waalse Kerk grijpt terug op de dubbelzinnige betekenis van water. Enorme boten van hout en dierenhuid verbeelden de elfde statie, de kruisiging van Jezus. Voor bezoekers is het mogelijk deze en de andere staties te bezoeken per boot. Op zondagen organiseert rederij Lampedusa rondvaarten, en hergebruikt daarvoor vluchtelingenboten. Vluchtelingen die aan het inburgeren zijn vertellen daarbij hoe immigratie Amsterdam heeft gevormd.

Erica Grimm, ‘Salt Water Skin Boats’. © Sharon Huget.
Hoewel de tentoonstelling aansluit bij een rooms-katholieke traditie, is die niet alleen bedoeld voor katholieken, zegt Holwerda. Naast katholieke kerken zijn ook protestantse, doopsgezinde, een Syrisch-orthodoxe kerk en een aantal seculiere musea gekozen om de staties te huisvesten. “Dat hebben we bewust gedaan. We willen de kunst niet in de kerk opsluiten. Bovendien afficheren de kunstenaars zich ook niet allemaal als christenen. Twee kunstenaars zijn joods, enkele anderen zijn helemaal niet gelovig.”

Holwerda merkt dat de belangstelling voor de vastentijd heropleeft. “Er is nog een enkeling die traditioneel vast, maar er is wel een toenemende behoefte aan bezinning.” Dat komt vooral voor bij de jongere generatie, de millennials, zegt hij. Als predikant bij de protestantse Nassaukerk merkt hij dat jonge kerkgangers op zoek zijn naar spiritualiteit. “Ze zoeken naar moderne manieren van vasten en vinden een eigen vorm om te reflecteren op hun luxe leven.”

Problemen met naakt

Het was een puzzel om de locaties, kunstwerken en staties goed op elkaar te laten aansluiten, zegt Holwerda. Eén kerk had problemen met het kunstwerk ‘Der Tod und das Mädchen’ van Janpeter Muilwijk, die het moment verbeeldt waarop Jezus voor de derde keer onder het gewicht van het kruis bezwijkt. “De kunstenaar heeft dit werk gemaakt als reactie op de suïcide van zijn dochter. Maar de kerk had problemen met het naakt afgebeelde meisje.” Nu hangt het tweeluik in de Doopsgezinde Kerk.

Volgens Holwerda kan kunst een belangrijk instrument van de kerk worden. “Ik zie kunstenaars als profeten van deze tijd. Die heb je nodig om tradities weer op te delven. De verbeelding kun je daar goed voor gebruiken.” Daarnaast lijkt het hem essentieel voor het voortbestaan van de kerk. “Als de kerk te dwingend wordt gaat het mis.” Hij wijst op een tekst boven het koor: ”t Misbruyck in Godes kerck allengskens ingebracht is hier weer afgedaen’. De tekst gaat over de Reformatie in de zestiende eeuw, toen protestanten het interieur van de toen katholieke kerk vernietigden. Daarmee riepen ze het in hun ogen katholieke ‘misbruik’ van de kerk een halt toe.
Jan Tregot, ‘De laatste dagen’. © Anton Houtappels

Giorgio Andreotta Calò, die het kunstwerk in de Oude Kerk maakte, werd enorm getroffen door de leegte van de kerk. In de Heilig grafkapel stond ooit een beeldhouwwerk van de graflegging van Jezus. Nu herinneren alleen nog een baldakijn en restanten van zuilen aan het kunstwerk. Als katholiek uit Italië was het voor Calò een vervreemdende ervaring. Zijn kunst verbeeldt zowel de graflegging als de wederopstanding van Jezus. Het licht schijnt niet alleen op wat er is, maar ook op wat er niet te zien is.

De vastentijd

Op woensdag, de dag na carnaval, begint de vastenperiode, die ook wel de veertigdagentijd wordt genoemd. Eigenlijk duurt de periode 46 dagen, maar op de zondagen wordt niet gevast. Met Pasen, als de opstanding van Jezus wordt gevierd, wordt het vasten feestelijk doorbroken.

Janpeter Muilwijk, ‘Der Tod und das Mädchen’. © Anton Houtappels

De vastentijd is een tijd van bezinning. Aswoensdag luidt het begin van de periode in. In katholieke kerken tekent een priester dan een kruisje van as op het voorhoofd van kerkgangers, als teken van berouw over hun zonden. Op de laatste vrijdag van de vastenperiode, Goede Vrijdag, wordt de kruisiging van Jezus herdacht. Op die dag wordt traditioneel de kruiswegstatie doorlopen. De kruiswegstatie is voor katholieken een manier om in eigen kerk de lijdensweg van Christus te doorlopen. De tocht langs de veertien kunstwerken staat symbool voor het afleggen van de Via Dolorosa in Jeruzalem. Volgens de christelijke traditie is dat de straat waar Jezus doorheen liep op weg naar zijn kruisiging.

Tegenwoordig geven gelovigen nieuwe invulling aan het vasten. Ze stoppen bijvoorbeeld niet met (vlees) eten, maar proberen veertig dagen geen alcohol te drinken, te stoppen met sociale media of ze onthouden zich in deze periode van seks. Vasten is al een tijdlang geen louter rooms-katholieke traditie meer: in toenemende mate wordt er ook gevast door protestanten en ongelovigen.

***

Lees ook:
Sta op Goede Vrijdag stil bij de ondraaglijkheid van het lijden

Theoloog Erik Borgman schreef een boekje met meditaties bij de kruisweg. Hij pleit ervoor het lijden van Jezus werkelijk serieus te nemen. ‘Voor je het weet wordt het iets van: Het komt vast wel goed op Paaszondag.’
Neo-vasten ook voor niet-gelovigen

Vlees, seks, internet, alcohol. In de veertig dagen tussen Aswoensdag en Pasen laten mensen allerlei zaken links liggen. De christelijke vastentijd kent steeds meer moderne invullingen, en is bovendien niet langer een louter katholieke aangelegenheid.

***

Dit artikel verscheen op 4 maart 2019 in dagblad Trouw.

Recensie Art Stations of the Cross in dagblad Trouw door Laura Molenaar

Lees de recensie ‘Verlies van het vertrouwde’ door Marianne van Waterschoot.

 

Recensie Nieuwwij over de tentoonstelling ‘(N)ergens thuis’ Nieuwwij. Dé website op het gebied van religie en samenleven in Nederland.

Lees de recensie over het Handboek voor kunst in de kerk door Wessel Stoker.

 

Recensie ‘Handboek voor kunst in de kerk’ Prof. Dr. Wessel Stoker is godsdienstfilosoof en emeritus hoogleraar Esthetica aan de Vrije Universiteit Amsterdam.