Het Woord in beeld

Posted on

In de kunstgeschiedenis treft men al heel vroeg voorbeelden aan waarin de verbondenheid van tekst en beeld tot uitdrukking wordt gebracht. Denk aan vergulde middeleeuwse manuscripten of aan islamitische kalligrafie, een vorm van beeldtekst die is ontstaan in Arabisch, Perzisch, Ottomaans en zelfs Indiaas omdat de Islam figuratieve weergave verbiedt.

Het grootschalige gebruik van letters en woorden in afbeeldingen begon echter pas in de 20e eeuw in de westerse kunst. Surrealist René Magritte schreef “Ceci n’est pas une pipe.” (‘Dit is niet een pijp’) op zijn schilderij van een pijp, dat officieel “La Trahison des Images” (‘Het verraad van voorstellingen’) heette. Magritte verraste de kijker door te laten beseffen hoe wij mensen omgaan met de werkelijkheid door het indirect te beschrijven of te verbeelden. Sindsdien vormt tekst- of lettergebruik een belangrijk onderdeel van beeldende kunst. De kubist Georges Braque verwerkte al letters in zijn schilderijen, en vanaf de jaren ’60 deed een snel groeiende, inmiddels grote groep kunstenaars dat op zeer veelzijdige, vaak slimme en activistische manieren. Zoiets maakt een beeld ook toegankelijker. Hiernaast heb ik een welbekend en prikkelend voorbeeld geplaatst, de installatie The True Artist Helps the World  by Revealing Mystic Truths van Bruce Nauman uit 1967, uitgevoerd met reclameachtige neonlichten.

Roel Herfst is een Nederlandse kunstenaar die mystieke waarheden in woorden verbeeldt. Ik raakte gefascineerd door zijn woord-beeld serie, waarin hij een hele duidelijke eigen techniek en stijl laat zien. Met Rotring pennen, kleurpotlood of aquarel beoefent hij al jaren deze vorm van beeldende kunst. Zijn inspiratiebron is vooral de Bijbel, in lijn met zijn protestantse achtergrond waarin het woord centraal staat in het leven van de gelovige. Lange tijd waren afbeeldingen in deze traditie ongebruikelijk, maar de afgelopen decennia neemt de interesse en het gebruik van beelden gestaag toe. In zijn geval gaat het om het vangen van het aloude, gerespecteerde Woord in een beeld dat zelf weer bestaat uit woorden.

“Tijdens het werken aan een beeld, houdt het denken in woorden immers niet op. Waarom zouden de woorden die je fascineren niet in het beeld visueel aanwezig mogen zijn? Maar het is duidelijk dat het lezen van een tekst iets anders is dan het kijken naar een beeld. Bij het gebruik van woorden (of hele stukken tekst) moet je ervoor zorgen dat de eerste reactie van de beschouwer niet het lezen van de tekst is, maar het geboeid zijn door de visuele ervaring van de totaliteit.

Toch is de inhoud van de woorden van wezenlijk belang. Je kunt het vergelijken met het zingen van een tekst uit bijvoorbeeld de Messiah van Händel. Zelfs als je de woorden maar voor een klein deel zou kunnen verstaan is de noodzaak van het gebruik van juist deze tekst voor iedereen duidelijk. Zoals hier sprake is van een symbiose van muziek en (gezongen) woorden, streef ik naar een symbiose van beeld en (geschreven) woorden.” – aldus de kunstenaar.

Zo werkt het ook met zijn tekeningen. Iedere tekening biedt een andere visuele ervaring waardoor de kijker in het beeld en naar de woorden wordt toegetrokken. De harmonie van de compositie en de kleuren raken je, en omdat zij krachtig vervlochten zijn met de tekst, begin je deze meteen te ontcijferen. Je hebt de neiging de geschriften als een gedicht – soms zelfs hardop – voor te lezen. Zo wordt de inhoud op een bepaalde manier versterkt, alsof het zichzelf uit, ‘vanzelf spreekt’.

Zijn eigen beeldtaal met herkenbare vormen, kleuren en zuivere composities is duidelijk te herkennen in een aantal werken rondom de thema opstanding. De kunstenaar tekent groot formaat handgeschept papiervellen vol (rond de 70 x 150 cm). Het roept een ontzag op voor zijn minutieus materiaalgebruik, zijn geduld en concentratie.

“Ik ben de opstanding en het leven” (Johannes 11:25), is een met goudfolie bedekt en rijkelijk beschreven werk die je tegemoet schittert. Het grote kruis vol met woorden en veel goud eromheen heeft iets van een moderne protestantse monstrans. Indrukwekkend en toch eenvoudig en woord gericht. Je vergeet het niet snel.

In het boek Ezechiël (hoofdstuk 37) spreekt de profeet over een visioen, een dal vol ‘dorre beenderen’ die door de kracht van Gods woorden, uitgesproken door Ezechiël, tot leven zullen komen. Het proces van rond het dal lopen, de woorden uitspreken en het begin van het effect daarvan is door Roel Herfst verbeeld in het volgende kunstwerk. Het heeft iets betoverends. Net als het uitspreken van profetische woorden. Als je voor het grote kunstwerk staat, word je erin getrokken. Het laat een circulaire beweging in de donker met de botten zien die vervolgens van binnenuit worden tot leven geblazen door de kracht van het woord en het overwinnend licht. Een heel letterlijke, met skelet stukjes en woorden gevulde uitbeelding van levenskracht. Het proces van de scheppende kracht van woorden in beeld.

Deze grote tekeningen zijn verhullend en verklarend tegelijkertijd. Het beeld verhult de tekst en de tekst verklaart het beeld. Het blijft een aantrekkelijke puzzel dat zich stukje bij beetje laat ontdekken. De kunstenaar is zo geïnspireerd door de kracht van woorden, dat hij niet anders kan doen dan zijn impressie op papier uit te drukken. Ik kan mij voorstellen dat de werkwijze van elke woord precies te tekenen maakt dat hij ze nog meer verinnerlijkte dan al het geval was. De kleuren en de compositie helpen zijn statement te maken.

In zijn tweeluik over het boek van Job belicht hij de voor hem belangrijkste zinnen uit de ruim 3000 jaar oude teksten. In de duistere tijden die Job moet doormaken blijft er een hoopgevende lichter groene schacht, zoals de weg naar edelmetaal in mijnen: “Want er is voor het zilver een vindplek, – een plaats voor het goud dat ze louteren. IJzer wordt aan het stof ontnomen,- uit gesteente wordt koper gegoten. Een grens heeft men gesteld aan het duister en tot aan het einde van alles doorvorst men,- gesteente van lichtloosheid en schaduw des doods.” (Job 28:1 t/m 11 in de Naardense Bijbel.)

Er is een grens aan de duisternis. Uiteindelijk wordt de mens gelouterd en breekt het licht door – hier lichtgroen, de kleur van hoop, groei en nieuw leven – lijkt de kunstenaar hiermee te communiceren.

In zijn verbeelding van het tweede deel van Job 28:12 t/m 28 en een stukje van Job 29 (ook uit de Naardense Bijbel) komen opvallende rode, alles ‘overschrijvende’ letters tevoorschijn uit de kakofonie van woorden. In passievol rood, dat ook gevaar aangeeft luidt de boodschap: “Zie, de Heer vrezen, dat is wijsheid, -wijken van het kwaad, dat is verstand.”

De kunstenaar is doordrongen van de kracht en werkelijkheid van deze teksten. Zijn volle aandacht gaat uit naar wat deze woorden voor hem betekenen. Dit is zijn unieke manier om eeuwenoude mystieke waarheden te communiceren.

*

Gebruikte afbeeldingen:

Roel Herfst, Pinksteren, de toespraak van Petrus. (naar Handelingen 2:14 e.v.), 2006, rotringpen, o.i. inkt en goudfolie op Nepalees papier, inclusief lijst 152×72 cm

Roel Herfst, Ezechiël wandelt met God. (naar Ezechiël 1:1 e.v. en Mattheus 27:51 en 52), 2008, rotringpen, kleurpotlood en goudfolie op Nepalees papier, inclusief lijst 152×72 cm

Roel Herfst, Een vindplek voor het zilver en het goud. (naar Job 28:1t/m11), 2019, rotringpen en aquarel op Cansonpapier, 110×75 cm

Roel Herfst, Het vinden van wijsheid. (naar aanleiding van Job 28 : 12 e.v.), 2020, rotringpen en aquarel op Cansonpapier, 110×75 cm

*

Roel Herfst is docent en beeldende kunstenaar. “Wat mij in mijn werk bezig houdt is vooral relationeel. Ik ga het gesprek aan met vroegere en hedendaagse vormen van kunst. Zo maakte ik in de jaren ‘70 een prent met als titel “Mondriaan en Magritte voor beginners” en in 1985 een schilderij naar aanleiding van het werk van Bruce Nauman. Als afstudeerproject voor
kunstgeschiedenis koos ik als onderwerp Islamitische kunst en cultuur.”

Anikó Ouweneel is schrijver en curator.